Wydziedziczenie

Na pierwszy rzut oka wydawać, by się mogło, iż pojęcie wydziedziczenia nie powinno nastręczać zbyt wielu problemów interpretacyjnych i że to pojęcie z zakresu prawa spadkowego można sobie dość jasno wyłożyć „na logikę”. Nic bardziej mylnego. Potoczne rozumienie tego pojęcia, jako powołanie testamentem do spadku tylko jednego bądź kilku spadkobierców i tym samym „wydziedziczenie” pozostałych spadkobierców albo wskazanie w testamencie, że dana osoba nie jest powołana w krąg spadkobierców nie mają bowiem nic wspólnego z instytucją wydziedziczenia opisaną w przepisach Kodeksu cywilnego. Mało tego, aby skutecznie kogoś wydziedziczyć, nie wystarczy po prostu tego chcieć – muszą zaistnieć ściśle określone przepisami przesłanki, które chciałbym szerzej zaprezentować w niniejszym wpisie.

Wydziedziczenie – definicja

Czym wobec tego jest wydziedziczenie? Zgodnie z definicją ustawową, jest to pozbawienie przez spadkodawcę w testamencie zstępnych, małżonka lub rodziców ich uprawnienia do zachowku. O samym zachowku niewątpliwie opublikuję osobny wpis, jednak na potrzeby tematu wydziedziczenia wskazania wymaga, że najogólniej rzecz biorąc zachowek to minimalna wyrażona w pieniądzu wartość, która musi przypaść osobom zaliczającym się do najbliższej rodziny spadkodawcy – spadkobierców, którzy dziedziczyliby na mocy ustawy, gdyby spadkobierca nie pozbawił ich dziedziczenia w drodze testamentu.

Jak zatem można z powyższego wywnioskować, zachowek stanowi minimum zagwarantowanego udziału w spadku spadkobiercy ustawowemu (najbliższej rodzinie spadkodawcy) i wobec tego pozbawienie tego prawa może nastąpić wyłącznie w nadzwyczajnych okolicznościach (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 stycznia 2001 r., IV CKN 250/00). Dlatego też, by móc skutecznie wydziedziczyć spadkobiercę, konieczne jest zaistnienie jednej ze ściśle określonych przesłanek wskazanych w Kodeksie cywilnym.

Przesłanki wydziedziczenia

Dla skuteczności wydziedziczenia konieczne jest podanie przez spadkobiercę prawdziwej przyczyny istniejącej w chwili dokonania wydziedziczenia, a objawiającej się w jednym z wymienionych przez ustawodawcę świadomych i leżących po stronie spadkobiercy zachowań, tj.:

1. Spadkobierca wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

Na wskazaną przesłankę składają się w zasadzie trzy elementy, które muszą zaistnieć łącznie, by wydziedziczenie uznać za skuteczne. Zachowanie spadkobiercy musi zatem być:

• uporczywe – postępowanie spadkobiercy musi zatem cechować się powtarzalnością lub długotrwałością, musi być zawinione i świadome;
• sprzeczne z zasadami współżycia społecznego – chodzi o obiektywne zasady moralne i społeczne, które narusza spadkobierca i są one oderwane od osoby samego spadkodawcy. Chodzi tu m.in. o takie zachowanie jak znęcanie się nad członkami rodziny, pijaństwo, handel narkotykami czy niemoralne prowadzenie się (por. M. Fras, M. Habdas [red.], Kodeks cywilny. Komentarz do art. 1008 k.c. Tom VI. Spadki (art. 922-1087), WKP 2019). Nie będzie natomiast takim zachowaniem np. niespełnienie oczekiwań spadkodawcy co do wykształcenia spadkobiercy czy przejściowe pozostawanie przez niego bez pracy (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 grudnia 2012 r., I ACa 911/12);
• nieaprobowane przez spadkodawcę – spadkodawca musi wyraźnie sprzeciwiać się zachowaniu spadkobiercy, który taki sprzeciw spadkodawcy zignorował. Spadkodawca nie może natomiast powoływać się na tę przesłankę wydziedziczenia, jeśli sam czerpał zyski ze sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania spadkobiercy;

2. Spadkobierca dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

Oceny czy spadkobierca dopuścił się opisanych w niniejszej przesłance czynów należy dokonywać przez pryzmat właściwych przepisów prawa karnego, jednak sąd cywilny orzekający o skuteczności wydziedziczenia dokonuje tej oceny samodzielnie, nie jest zatem wymagane uprzednie przeprowadzenie postępowania karnego przeciwko uprawnionemu do zachowku (choć jeśli zapadł już wcześniej prawomocny wyrok skazujący spadkobiercę za popełnione przestępstwo, to sąd cywilny jest takim orzeczeniem związany – musi je uwzględnić).

Warto przy tym zauważyć, że nie chodzi tu wyłącznie o przestępstwo przeciwko osobie spadkodawcy, rodzinie oraz opiece, ale także przeciwko mieniu. Przestępstwo to musi być jednak ciężkie i umyślne oraz godzić w podstawy egzystencji spadkodawcy, jak np. spalenie domu, kradzież wózka inwalidzkiego, etc. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2014 r., V CSK 109/13).

Dyskusyjne w doktrynie jest to, jak należy rozumieć „osobę najbliższą spadkodawcy”. Dominującym zdaje się być pogląd, w myśl którego posiłkować należy się normami prawa karnego, a dokładniej art. 115 § 11 Kodeksu karnego, który stanowi, że: „Osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.”. Pewną popularność zyskało też szerokie i subiektywne ujmowane osób najbliższych, jako osób tak silnie związanych uczuciowo ze spadkodawcą, że popełnione przeciw nim przestępstwo jest niemal równorzędne z przestępstwem przeciwko samemu spadkodawcy (por. J. Ciszewski, P. Nazaruk [red.], Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany do art. 1008 k.c., LEX 2021; J. Gudowski [red.], Kodeks cywilny. Komentarz do art. 1008 k.c. Tom VI. Spadki, wyd. II, WKP 2017 i powołana tam literatura).

3. Spadkobierca uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych;

Chodzi tu o bardzo szerokie rozumienie obowiązków rodzinnych, a zatem nie tylko obowiązki wynikające z przepisów prawa (np. alimentacja, wzajemna pomoc małżonków), ale także obowiązki wynikające z norm moralnych (jak np. opieka nad starszymi i schorowanymi członkami rodziny). Istotne jest jednak, by zachowanie spadkobiercy cechowało się uporczywością, tj. by miało długotrwały charakter.

Z kolei zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, do omawianej przesłanki zaliczane jest również takie zachowanie, jak np.: wszczynanie awantur, kierowanie pod adresem spadkodawcy nieuzasadnionych krzywdzących zarzutów czy brak okazywania zainteresowania sprawami spadkodawcy, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania naturalnej więzi uczuciowej występującej w stosunkach rodzinnych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., II CKN 1397/00).

Warto jednak podkreślić, że zachowanie spadkobiercy powodujące całkowite zerwanie więzi rodzinnych pomiędzy spadkobiercą a spadkodawcą nie będzie stanowiło podstawy do wydziedziczenia, jeśli doszło do niego z wyłącznej winy spadkodawcy (np. spadkodawca, który porzucił swojego współmałżonka dla innej osoby nie powinien oczekiwać pomocy w potrzebie i zachowania więzów rodzinnych). Natomiast w sytuacji, gdy spadkodawca jedynie przyczynił się do powstania konfliktu, który doprowadził do zerwania więzów rodzinnych, nadal będzie mógł skutecznie wydziedziczyć spadkobierców zaniedbujących obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy (tak m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2018 r., I CSK 424/17).

Przy ocenie omawianej przesłanki istotne jest zatem dokonanie oceny czy zerwanie więzi rodzinnych miało zawiniony i naganny charakter po stronie spadkobierców, czy też motywacja uprawnionego do zachowku płynęła wyłącznie z przyczyn zawinionych przez dokonującego wydziedziczenia spadkodawcę.

Forma i treść oświadczenia o wydziedziczeniu

W celu dokonania skutecznego wydziedziczenia konieczne jest również spełnienie wymogów natury formalnej oraz co do treści samego oświadczenia o wydziedziczeniu. Przede wszystkim, aby oświadczenie spadkodawcy wywarło skutki prawne, musi ono przybrać formę testamentu.

Jeśli natomiast chodzi o treść oświadczenia, musi ona spełniać następujące wymogi:

• musi w sposób bezsprzeczny wskazywać na wolę spadkodawcy pozbawienia danej osoby prawa do zachowku;
• musi precyzyjnie wskazywać osobę wydziedziczaną (preferencyjnie imię i nazwisko oraz ewentualne dodatkowe dane, lecz w każdym wypadku taka osoba musi być możliwa do jednoznacznej identyfikacji);
• musi zawierać wskazanie powodu dokonywanego wydziedziczenia;

Nie jest przy tym niezbędne, by treść oświadczenia zawierała sformułowania ustawowe, wystarczy, żeby wola spadkodawcy wynikała wprost z treści testamentu oraz by przyczyna wydziedziczenia pokrywała się z przynajmniej jedną z przesłanek wyliczonych w Kodeksie cywilnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 1998 r., III CKN 561/97).

Oprócz tego, zgodnie z dominującym poglądem doktryny, wydziedziczeniem nie można pozbawić uprawnionego jedynie części zachowku, dopuszczalne jest wyłącznie wydziedziczenie całkowite.

Skutki wydziedziczenia

Skuteczne wydziedziczenie rodzi konsekwencje nie tylko po stronie samego wydziedziczonego, ale także pozostałych spadkobierców oraz masy spadkowej. Do skutków dokonania wydziedziczenia można zaliczyć:

• utratę przez wydziedziczonego spadkobiercę prawa do zachowku (uwaga: nie pozbawia to jednak spadkobierców wydziedziczonego spadkobiercy do uzyskania zachowku po pierwotnym spadkodawcy, jeśli przysługiwałoby im prawo do zachowku po pierwotnym spadkodawcy, np.: ojciec skutecznie wydziedziczył syna, ale jego dzieci, czyli wnuki spadkodawcy nadal mają prawo do zachowku po dziadku);
• utratę przez wydziedziczonego spadkobiercę statusu spadkobiercy ustawowego (traktowany jest jakby nie dożył otwarcia spadku);
• zwiększenie majątku spadkowego;
• zwiększenie ochrony pozostałych uprawnionych – spadkobiercy wydziedziczonego nie uwzględnia się przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku;

Bezskuteczność wydziedziczenia

Biorąc pod uwagę dość szczegółowe uregulowanie kwestii przesłanek skutecznego wydziedziczenia oraz wymogów formalnych oświadczenia o wydziedziczeniu, wartym wskazania są sytuacje powodujące, ze złożone oświadczenie o wydziedziczeniu pozostaje bezskuteczne. Należą do nich:

• niezłożenie oświadczenia o wydziedziczeniu w ważnym testamencie;
• w oświadczeniu nie podano przyczyny wydziedziczenia;
• podana przyczyna wydziedziczenia jest nieprawdziwa, nieistniejąca albo niezawiniona przez wydziedziczonego spadkobiercę;
• wskazana przyczyna wydziedziczenia nie zawiera się w katalogu przesłanek wskazanych w ustawie;
• Spadkodawca przebaczył spadkobiercy po dokonaniu wydziedziczenia – przebaczenie to pozostaje skuteczne bez względu na jego formę (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1971 r., III CZP 24/71; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2018 r., III CZP 37/18), o ile zostało dokonane przez spadkodawcę z dostatecznym rozeznaniem;

Stwierdzenie bezzasadności lub bezskuteczności wydziedziczenia skutkuje tym, że osoba w taki sposób wydziedziczona jest wyłączona z dziedziczenia ustawowego (bowiem bezskuteczność wydziedziczenia nie wpływa na pozostałe postanowienia testamentowe), jednak aktualizuje się jej prawo do domagania się należnego jej zachowku (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2020 r., II CSK 574/19).

Testament negatywny

Na zakończenie chcę jeszcze zwrócić uwagę na potoczne rozumienie wydziedziczenia, o którym była mowa we wstępie, jako oświadczenia zawartego w testamencie, w którym spadkodawca wskazuje na osobę, którą chce wyłączyć z dziedziczenia (np. „Nie chcę, by dziedziczyła po mnie moje jedyna córka”). Jest to tzw. „testament negatywny”, który jest dopuszczalny przez prawo polskie, jednak takie wyłączenie od dziedziczenia nie pozbawia spadkobiercy (we wskazanym przykładzie – córki) prawa do zachowku (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1975 r., III CZP 14/75).

Zachęcam Państwa do komentowania, a w razie pytań i wątpliwości zapraszam do KONTAKTU.